फोहोरको धुवाँमा धरान, उचित व्यवस्थापनका लागि वातावरणकर्मीकाे दवाव

धरान । धरानमा फोहोरमैला व्यवस्थापनको दिगो विकल्प खोज्न माग गर्दै वातावरणकर्मीले दबाबमूलक कार्यक्रम सुरु गरेका छन् । फोहोर व्यवस्थापनमा देखिएको समस्याका कारण चारकोसे झाडीस्थित सेउती खोला किनारको वन क्षेत्रमा प्रदूषण बढेको र त्यसको असर जनस्वास्थ्य, वन्यजन्तु तथा छिमेकी स्थानीय तहसम्म पुग्न थालेको भन्दै वातावरण तथा पर्यटन विकास केन्द्रका पदाधिकारीले बिहीबार धरानको भानुचोकमा एक घण्टा सांकेतिक धर्ना दिएका छन् ।

धरान उपमहानगरपालिकाले लामो समयदेखि धरान–१५ स्थित बाँझगरा सामुदायिक वन क्षेत्रनजिक सेउती खोला किनारमा फोहोर विसर्जन गर्दै आएको छ । फोहोरबाट पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने प्लास्टिक तथा धातुजन्य सामग्री निकाल्ने क्रममा आगो लगाउँदा निस्कने धुवाँले वन क्षेत्रसँगै धरान–इटहरी सडक खण्डको वातावरणसमेत प्रदूषित बनाएको वातावरणकर्मीको भनाइ छ ।

वातावरण तथा पर्यटन विकास केन्द्रका अध्यक्ष आनन्द श्रेष्ठले वन क्षेत्रलाई फोहोर विसर्जनस्थलका रूपमा प्रयोग गर्ने र फोहोर जलाउने कार्यले वातावरण तथा जनस्वास्थ्यमा जोखिम बढाएको बताउनुभयो । उहाँले फोहोर व्यवस्थापनको दिगो विकल्प खोज्न पटकपटक आग्रह गर्दा पनि समस्या समाधान नभएकाले दबाबमूलक कार्यक्रम गर्नुपरेको बताउनुभयो ।

धरानमा व्यवस्थित ल्यान्डफिल साइटको अभावमा सेउती खोला किनारमा फोहोर विसर्जन गर्ने अभ्यास करिब तीन दशकदेखि चल्दै आएको छ । स्थायी व्यवस्थापनस्थल खोज्ने विषयमा उपमहानगरपालिका र वनसम्बद्ध निकायबीच पटकपटक विवादसमेत हुँदै आएको छ । स्थानीय समुदाय तथा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले वैकल्पिक व्यवस्था गर्न आग्रह गर्दै आए पनि समस्या समाधान हुन सकेको छैन ।

फोहोर व्यवस्थापनका लागि धरान–६ मा २०७८ सालमा निजी क्षेत्रको लगानीमा फोहोर प्रशोधन केन्द्र स्थापना गरिएको थियो । ‘भेन्चर वेस्ट टु इनर्जी’ प्रालिले उपमहानगरपालिकासँगको साझेदारीमा निर्माण गरेको उक्त केन्द्रबाट फोहोर प्रशोधन गरी बायोग्यास र जैविक मल उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो । तर, केन्द्र सञ्चालनमा आएको केही वर्षमै बन्द भएपछि नगरको फोहोर व्यवस्थापन पुनः चुनौतीपूर्ण बनेको छ ।

प्रशोधन केन्द्रका सञ्चालकले तत्कालीन नगर नेतृत्वका कारण केन्द्र बन्द गर्नुपरेको दाबी गर्दै आएका छन् । अर्कातर्फ, उपमहानगरपालिकाका कार्यवाहक प्रमुख अइन्द्रविक्रम बेघाले स्थानीय तहको सीमित बजेट, नीतिगत अस्पष्टता र लगानीको अभावले वैकल्पिक ऊर्जा तथा फोहोर व्यवस्थापनका क्षेत्रमा समस्या देखिएको बताउँदै आउनुभएको छ । केन्द्र बन्द हुनुका कारणबारे सम्बन्धित पक्षका दाबीबीच स्पष्टता आवश्यक देखिएको छ ।

निजी लगानीको प्रशोधन केन्द्र बन्द

उपमहानगरपालिका र निजी कम्पनीबीच भएको सम्झौताअनुसार केन्द्रले वार्षिक आम्दानीको एक प्रतिशत नगरपालिकालाई उपलब्ध गराउने र २० वर्षपछि केन्द्र उपमहानगरपालिकालाई हस्तान्तरण गर्ने व्यवस्था गरिएको थियो । परियोजनाका निर्माण परामर्शदाता इन्जिनियरका अनुसार सङ्घीय सरकारको छ करोड रुपैयाँ अनुदानसहित करिब २७ करोड रुपैयाँ लागतमा एक बिघा क्षेत्रफलमा केन्द्र निर्माण गरिएको थियो ।

दैनिक ५० टन फोहोर प्रशोधन गर्न सक्ने क्षमताको उक्त केन्द्रबाट दैनिक करिब एक हजार २०० किलोग्राम बायोग्यास र ४०० किलोग्राम जैविक मल उत्पादन हुने गरेको बताइएको छ । परियोजनाको प्रारम्भिक लक्ष्य दैनिक दुई हजार किलोग्राम ग्यास र जैविक मल उत्पादन गर्नु थियो । उत्पादित ग्यासबाट धरानका ४०० भन्दा बढी टेम्पो सञ्चालन गर्ने योजना पनि अघि सारिएको थियो ।

तर, केन्द्र बन्द भएपछि फोहोरबाट ऊर्जा उत्पादन गर्ने योजना कार्यान्वयनमा अवरोध पुगेको छ । निजी क्षेत्रको लगानीमा निर्माण भएको संरचनालाई निरन्तर सञ्चालन गर्न आवश्यक सहजीकरण र सहयोग हुन नसकेको स्थानीय सरोकारवालाको गुनासो छ । पूर्वउपप्रमुख मञ्जु भण्डारीले पनि केन्द्रलाई प्रोत्साहन र आवश्यक सहयोग गर्न नसक्दा वैकल्पिक ऊर्जा उत्पादनको सम्भावना कमजोर भएको बताउनुभयो । उहाँ कार्यवाहक नगरप्रमुख भएका बेला उक्त परियोजनासम्बन्धी सम्झौता भएको थियो ।

दैनिक ३० टनभन्दा बढी फोहोर

धरान उपमहानगरपालिकाको वातावरण शाखाका अनुसार नगरमा दैनिक ३० देखि ३२ टनसम्म फोहोर संकलन हुने गरेको छ । फोहोर संकलन तथा व्यवस्थापनमा उपमहानगरपालिकाले वार्षिक करिब साढे चार करोड रुपैयाँ खर्च गर्दै आएको छ । तर, फोहोर संकलन शुल्कबाट करिब साढे दुई करोड रुपैयाँ मात्र आम्दानी हुने गरेको शाखाले जनाएको छ ।

उपमहानगरपालिकाले डम्पिङस्थलमा कबाडी सामग्री संकलन गर्ने व्यक्तिले फलाम र तामाजस्ता धातु खोज्ने क्रममा रातिको समयमा आगो लगाउने गरेको जनाएको छ । यसले फोहोर व्यवस्थापनसँगै आगलागी नियन्त्रण र वातावरण संरक्षणको चुनौती पनि थपेको छ ।

फोहोर जलाउँदा निस्कने धुवाँले धरान–इटहरी सडक खण्डमा यात्रा गर्ने सवारी चालक तथा यात्रुलाई समेत समस्या पर्ने गरेको स्थानीयको भनाइ छ । बाक्लो धुवाँले सडकमा दृश्यता घटाउँदा दुर्घटनाको जोखिम बढ्न सक्ने उनीहरू बताउँछन् । यस विषयमा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले पटकपटक सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराउँदै आएको जनाएको छ ।

छिमेकी स्थानीय तहसम्म असर

धरानको अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापनको असर छिमेकी स्थानीय तहसम्म पुगेको छ । फोहोरबाट निस्कने दुर्गन्ध र प्लास्टिकजन्य सामग्री जलाउँदा उत्पन्न हुने धुवाँ हावासँगै इटहरी उपमहानगरपालिकाको तरहरा क्षेत्रसम्म पुग्ने गरेको स्थानीयको गुनासो छ ।

वर्षायाममा बाढीले फोहोरको थुप्रो बगाएर तल्लोतटीय क्षेत्रका खेतीयोग्य जमिनसम्म पुर्‍याउने गरेको बताइएको छ । यसबाट बालीनालीमा क्षति पुग्नुका साथै प्लास्टिक तथा अन्य फोहोरले माटोको गुणस्तरमा असर पार्ने जोखिम बढेको छ । रामधुनी क्षेत्रको बकलौरीका बासिन्दाले पनि फोहोरबाट उत्पन्न समस्या समाधान गर्न धरान उपमहानगरपालिकाको ध्यानाकर्षण गराउँदै आएका छन् ।

फोहोर विसर्जनस्थल र प्राकृतिक वन क्षेत्रको निकटताले वातावरणीय समस्या मात्र नभई वन संरक्षण र सार्वजनिक सुरक्षामा समेत चुनौती थपेको पूर्वउपप्रमुख भण्डारीको भनाइ छ । उहाँले फोहोर व्यवस्थापनका लागि नयाँ विसर्जनस्थल र प्रशोधनस्थलको खोजी गरी ठोस कार्ययोजना बनाउनुपर्नेमा जोड दिनुभयो ।

दिगो विकल्पको खोजी आवश्यक

वातावरण तथा पर्यटन विकास केन्द्रले पूर्वनगरप्रमुख तिलक राईको कार्यकालदेखि नै विभिन्न समयमा ज्ञापनपत्र बुझाएर समस्या समाधान गर्न आग्रह गर्दै आएको जनाएको छ । तर, अपेक्षित सुधार हुन नसकेको केन्द्रको गुनासो छ । वन क्षेत्रको संरक्षण गर्ने निकाय र फोहोर व्यवस्थापनको जिम्मेवारी पाएको उपमहानगरपालिकाबीच प्रभावकारी समन्वय हुन नसक्दा समस्या लम्बिएको केन्द्रको भनाइ छ ।

केन्द्रका अध्यक्ष श्रेष्ठले फोहोर व्यवस्थापनलाई अस्थायी रूपमा थुपार्ने वा जलाउने अभ्यासबाट मुक्त गरी वैज्ञानिक प्रशोधन, पुनः प्रयोगयोग्य सामग्रीको वर्गीकरण र बाँकी फोहोरको सुरक्षित विसर्जनको व्यवस्था गर्नुपर्ने बताउनुभयो । समस्या समाधान नभए इटहरीमा समेत विरोध कार्यक्रम सञ्चालन गरिने उहाँले जानकारी दिनुभयो ।

धरानको फोहोर व्यवस्थापनको समस्या समाधान गर्न नयाँ डम्पिङ साइट र प्रशोधनस्थलको खोजी, बन्द रहेको प्रशोधन केन्द्रको अवस्थाबारे स्पष्ट निर्णय, निजी क्षेत्रसँगको साझेदारीको समीक्षा तथा वन क्षेत्रमा फोहोर फाल्ने र जलाउने कार्यको नियन्त्रण आवश्यक देखिएको छ । दैनिक उत्पादन हुने फोहोरको परिमाण, व्यवस्थापनमा लाग्ने खर्च र संकलन शुल्कबाट हुने आम्दानीबीचको अन्तरलाई समेत ध्यानमा राखेर दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्ने सरोकारवालाको जोड छ ।

तीन दशकदेखि दोहोरिँदै आएको समस्याको समाधानका लागि उपमहानगरपालिका, वन कार्यालय, सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीच समन्वय आवश्यक छ । फोहोरलाई स्रोतका रूपमा उपयोग गर्ने प्रशोधन प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउँदै सुरक्षित विसर्जनको व्यवस्था गर्न सके मात्रै धरानको वातावरण संरक्षण र सहरी जनस्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन सकिने देखिन्छ ।