धरान / विजयपुरको उकालो चढ्दै गर्दा दसैँको उल्लाससँगै धार्मिक आस्थाको एउटा बेग्लै संसार भेटिन्छ । कतै पूजाका सामग्री बोकेर मन्दिरतर्फ लागेका भक्तजन, कतै मनोकामना पूरा होस् भन्दै प्रार्थना गरिरहेका दर्शनार्थी त कतै परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै पूजा गर्नेहरू । धरान उपमहानगरपालिका–१४ विजयपुरस्थित बुढासुब्बा मन्दिरमा बडादसैँको महानवमीका अवसरमा यस्तै दृश्य देखिएको छ ।

बिहानैदेखि मन्दिर परिसरमा भक्तजनको चहलपहल बढेको छ । कोही मनोकामना पूरा होस् भनेर भाकल गर्न आएका छन्, कोही पहिले गरेको भाकल पूरा भएपछि धन्यवादस्वरूप पूजा गर्न पुगेका छन् । दसैँको धार्मिक वातावरण, परिवारसँग जोडिएका आशा र पुस्तौँदेखि चल्दै आएको परम्पराले बुढासुब्बा मन्दिरलाई यस समय थप जीवन्त बनाएको छ ।

बुढासुब्बा केवल पूजा गर्ने स्थल मात्र होइन । यो आस्था, किंवदन्ती, सांस्कृतिक पहिचान र अनौठो प्राकृतिक विशेषताले परिचित धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य पनि हो । मन्दिरको पहिचानसँग जोडिएका टुप्पो नभएका बाँस, मनोकामना पूरा हुने जनविश्वास र परम्परागत पूजाविधिले यसलाई अन्य धार्मिक स्थलभन्दा फरक बनाएका छन् । 

भाकल पूरा भएपछि फेरि फर्किन्छन् भक्तजन

बुढासुब्बा मन्दिरमा भक्तजनले सुख, शान्ति, समृद्धि र मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ पूजाआराधना गर्ने गरेका छन् । यहाँ भाकल गर्ने र पूरा भएपछि पुनः मन्दिरमा आएर पूजा चढाउने परम्परा रहेको छ ।

मन्दिरका पुजारी डम्बर आलेमगरका अनुसार मनोकामना पूरा होस् भन्ने कामनासहित भक्तजनले पूजा गर्ने र भाकल पूरा भएपछि कुखुराको भाले चढाउने चलन छ । महानवमीका दिन दुर्गा भवानीको विशेष पूजाआराधना गरिने भएकाले पनि भक्तजनको भीड बढ्ने गरेको उहाँ बताउनुहुन्छ ।

मन्दिरमा कुखुराको भाले, अण्डा र फलफूल चढाएर पूजा गर्ने चलन छ । भाकल पूरा गर्न भाले चढाउने र नजिकै रहेको गौरिनी मातालाई पोथी कुखुरा चढाउने परम्परासमेत रहेको छ । पोथी कुखुरा उपलब्ध नभए अण्डा चढाउने चलन छ ।

यी धार्मिक अभ्यास स्थानीय समुदायमा पुस्तौँदेखि प्रचलित आस्था र परम्पराका अभिव्यक्ति हुन् । भक्तजनले आ–आफ्नो विश्वासअनुसार पूजा गर्दै परिवारको कल्याण, स्वास्थ्य, सुख र समृद्धिको कामना गर्ने गरेका छन् ।

तरहराकी निर्मला बस्नेत पनि दसैँका अवसरमा परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्दै बुढासुब्बा मन्दिर पुगेकी छन् । मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ आफू हरेक वर्ष भाकलअनुसार भाले चढाउन आउने गरेको उहाँले बताउनुभयो ।

निर्मलाजस्तै धेरै भक्तजनका लागि मन्दिरमा पुग्नु धार्मिक कर्म पूरा गर्नु मात्र होइन, परिवारको भविष्यप्रति आशा व्यक्त गर्ने र आफ्नो विश्वासलाई निरन्तरता दिने अवसर पनि हो ।

टुप्पो नभएका बाँसले बनाएको छुट्टै पहिचान

बुढासुब्बा मन्दिरको चर्चा गर्दा यहाँ पाइने टुप्पोविहीन बाँसको प्रसङ्ग छुटाउन सकिँदैन । मन्दिर परिसरमा रहेका यी बाँसले धार्मिक आस्थासँगै जिज्ञासा र आकर्षणसमेत पैदा गर्छन् । बाँसको टुप्पो नभएको विशेषतालाई स्थानीय जनविश्वास र किंवदन्तीसँग जोडेर व्याख्या गर्ने गरिएको छ । 

एक दशकअघिसम्म मन्दिर परिसरका बाँसमा प्रेमी–प्रेमिकाले आफ्नो नाम लेख्दा प्रेम अमर हुन्छ भन्ने विश्वास प्रचलित थियो । युवायुवती मन्दिरमा दर्शन गर्न आएपछि बाँसमा नाम लेखेर फर्किने चलन थियो । तर नाम लेख्ने क्रम बढ्दै जाँदा बाँसमा क्षति पुग्न थालेपछि मन्दिर व्यवस्थापन समितिले बाँसको संरक्षणमा ध्यान दिएको छ । बाँस वरिपरि तारजाली लगाइएपछि नाम लेख्ने क्रम घटेको र माला वा धागो बाँध्ने चलन बढेको हो । 

आज पनि बाँस वरिपरि धागो वा माला बाँधेर मनोकामना व्यक्त गर्ने भक्तजन भेटिन्छन् । कसैले आफ्नो प्रेम सम्बन्ध सफल होस् भन्ने कामना गर्छन् भने कसैले पारिवारिक सुख र समृद्धिको प्रार्थना गर्छन् । यसरी बाँस बुढासुब्बाको प्राकृतिक विशेषता मात्र नभई स्थानीय जनविश्वास र भावनासँग जोडिएको प्रतीकसमेत बनेको छ ।

तर बाँसमा नाम लेख्ने पुरानो चलन घट्नुले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिएको छ—धार्मिक आस्था जोगाउँदा त्यससँग जोडिएको प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ ।

इतिहास र किंवदन्तीको संगम विजयपुर

बुढासुब्बा मन्दिर धरानको विजयपुर क्षेत्रमा अवस्थित छ । विजयपुर आफैँमा धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व बोकेको क्षेत्र हो । यहाँ बुढासुब्बासँगै दन्तकाली, पिण्डेश्वर र पञ्चकन्यालगायतका प्रसिद्ध धार्मिक स्थल रहेका छन् । यी मन्दिरले विजयपुरलाई पूर्वी नेपालको महत्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्यका रूपमा चिनाउन योगदान पुर्‍याएका छन् । ?ऋष्तभ चभाकर्.ृूतगचलढद्धण्द्दद्दघकभबचअजण्ू,ूतगचलढद्धण्द्दद्दघकभबचअजद्दूेैरश्र

बुढासुब्बाको उत्पत्तिबारे विभिन्न ऐतिहासिक व्याख्या र जनश्रुति प्रचलित छन् । धरान उपमहानगरपालिकाको धार्मिक पर्यटकीय स्थलसम्बन्धी विवरणमा नेपालको एकीकरणको समयसँग जोडिएको ऐतिहासिक व्याख्या उल्लेख छ । त्यहाँ तत्कालीन विजयपुरका राजा बुद्धिकर्ण ख्वाङरायको समाधिस्थलसँग मन्दिरलाई जोड्ने मत रहेको जनाइएको छ । यद्यपि समाधिस्थल कसको हो भन्ने विषय निश्चित नभएको पनि उल्लेख छ । 

नेपाल पर्यटन बोर्डले भने बुढासुब्बालाई लिम्बू समुदायले केवासुमाङका रूपमा र अन्य समुदायले भगवान् शिवका रूपमा पूजा गर्ने गरेको उल्लेख गरेको छ । महाभारतका एकलव्यसँग जोडिएको जनश्रुतिसमेत यस स्थलको परिचयसँग गाँसिएको छ । 

यी फरक व्याख्या र किंवदन्तीले बुढासुब्बाको पहिचानलाई बहुआयामिक बनाएका छन् । यसको इतिहासलाई एउटै कथामा सीमित गर्नुभन्दा धार्मिक विश्वास, स्थानीय मौखिक परम्परा र उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नु आवश्यक छ ।

भक्तजनसँगै चलायमान स्थानीय व्यापार

मन्दिरमा भक्तजनको आवागमन बढ्दा धार्मिक गतिविधिसँगै स्थानीय व्यापारमा पनि चहलपहल थपिन्छ । पूजाका सामग्री, फलफूल तथा अन्य आवश्यक वस्तु बिक्री गर्ने व्यवसायीका लागि दसैँको समय महत्वपूर्ण हुन्छ ।

मन्दिर परिसरमा करिब ३० वर्षदेखि व्यापार गर्दै आउनुभएका एमडी जम्मेलका अनुसार बडादसैँ सुरु भएसँगै पूजाआराधना गर्न आउने भक्तजनको सङ्ख्या बढ्ने गरेको छ । महानवमीका दिन बिहानैदेखि दर्शनार्थीको चहलपहल बढेपछि व्यापार पनि बढेको उहाँले बताउनुभयो ।

जम्मेलले पूजाका सामग्रीसँगै बालबालिकाका लागि विभिन्न प्रकारका खेलौना पनि बिक्री गर्दै आउनुभएको छ । धार्मिक स्थलमा हुने चहलपहलले भक्तजनलाई आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउने व्यवसायीलाई आम्दानीको अवसर दिन्छ भने मन्दिर परिसरलाई पनि थप सक्रिय बनाउँछ ।

यसले बुढासुब्बा मन्दिरको महत्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ । मन्दिरसँग जोडिएको स्थानीय व्यापार, आगन्तुकको आवागमन र विजयपुरको पर्यटन सम्भावनाले स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

पूर्वी नेपालदेखि सीमापारसम्मका दर्शनार्थी

बुढासुब्बा मन्दिरमा सुनसरीसहित पूर्वी नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट भक्तजन आउने गरेका छन् । भारतको सिक्किम र दार्जिलिङ तथा भुटानबाट समेत दर्शनार्थी आउने गरेको मन्दिरसम्बन्धी विवरणमा उल्लेख छ । ?ऋष्तभ चभाकर्.ृूतगचलढद्धण्द्दद्दघकभबचअजज्ञू,ूतगचलढद्धण्द्दद्दघकभबचअजद्दण्ूेैरश्र

यसले बुढासुब्बाको परिचय स्थानीय मन्दिरको सीमाभन्दा बाहिरसम्म फैलिएको देखाउँछ । धार्मिक आस्था, अनौठो बाँस र प्रेमसँग जोडिएका जनविश्वासले यस स्थललाई फरक पृष्ठभूमिका मानिसका लागि पनि आकर्षक बनाएका छन् ।

धरानको भौगोलिक अवस्थिति र विजयपुरका अन्य धार्मिक स्थलसँगको निकटताले यहाँ धार्मिक पर्यटनको सम्भावना थप बलियो बनाएको छ । बुढासुब्बा दर्शन गर्न आउने आगन्तुकले आसपासका मन्दिरसमेत अवलोकन गर्न सक्ने भएकाले समग्र विजयपुर क्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटनको एकीकृत गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना छ ।

आस्था जोगाउँदै सम्पदा संरक्षणको चुनौती

बुढासुब्बामा भक्तजनको बढ्दो आकर्षणसँगै मन्दिरको मौलिकता र प्राकृतिक विशेषता जोगाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । विशेषगरी टुप्पोविहीन बाँस यस क्षेत्रको विशिष्ट पहिचान भएकाले यसको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ ।

बाँसमा नाम लेख्ने चलन नियन्त्रण गर्नु र बाँस वरिपरि संरक्षणको व्यवस्था गर्नु यस दिशाका महत्वपूर्ण प्रयास हुन् । अब मन्दिर परिसरको सरसफाइ, भीड व्यवस्थापन, पूजाका सामग्रीको व्यवस्थित व्यवस्थापन र आगन्तुकलाई स्थानीय परम्पराबारे जानकारी दिने कार्यले पनि धार्मिक स्थलको संरक्षणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

धार्मिक पर्यटनको विकास गर्दा स्थानीय समुदायको विश्वास र परम्परालाई सम्मान गर्दै प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा ध्यान दिनु आवश्यक छ । मन्दिरको लोकप्रियता बढ्नु अवसर हो, तर त्यही लोकप्रियताले सम्पदामा क्षति नपुर्‍याओस् भन्ने सचेतना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।

दसैँमा बुढासुब्बा मन्दिरमा लाग्ने भक्तजनको लर्कोले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ—आधुनिक जीवनशैली र बदलिँदो समयका बीच पनि धार्मिक आस्था, पारिवारिक सुखको चाहना र सांस्कृतिक पहिचानप्रतिको लगाव कमजोर भएको छैन । कसैले भाकल पूरा गर्न, कसैले नयाँ मनोकामना राख्न र कसैले पुरानो परम्परालाई निरन्तरता दिन मन्दिरको बाटो रोजिरहेका छन् ।

टुप्पोविहीन बाँस, जनविश्वासले भरिएका किंवदन्ती, पुर्खादेखि चल्दै आएको पूजापद्धति र दसैँको चहलपहलले बुढासुब्बालाई धरानको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा बनाएको छ । यही आस्था र सम्पदालाई सँगसँगै जोगाउन सके बुढासुब्बा मन्दिर आगामी पुस्ताका लागि पनि विश्वास, इतिहास र सांस्कृतिक पहिचानको जीवन्त केन्द्र बनिरहनेछ ।